گاه‌شماری ارمنی

گاهشماری ارمنی تقویم مردم ارمنی است.ارمنستان نیز به منزلهٔ سرزمینی تاریخی و کهن از گذشته تا به امروز تقویم‌های متنوعی داشته است.

گاه‌شماری هجری خورشیدی از جمله تقویم‌هایی بوده که در دوره‌های مختلف در ارمنستان کاربردی ویژه داشته. از آنجا که خورشید جزء خدایان اصلی ارمنیان باستان محسوب می‌شده استفاده از این تقویم نیز توجیه‌پذیر است. در مورد گاه‌شماری قمری هنوز برای ما مشخص نیست که آیا این نوع تقویم نیز در ارمنستان کاربرد داشته است یا خیر.

ستاره‌شناسان زوراتس کارر از ۷٬۵۰۰ سال پیش به این موضوع پی برده بودند و می‌دانستند که برای داشتن تقویمی ثابت، که در آن تاریخ جشن‌ها تغییر نیابد و متناسب با حرکت خورشید باشد، می‌بایست هر ۴ سال یک بار ۱ روز به این تقویم بیفزایند. با این محاسبات تقویمی ثابت در رصدخانهٔ کاراهونج تدوین شد که مطابق آن روز اول سال از اعتدال بهاری (۲۱ مارس) و ساعت ۶ صبح یا بعد از ظهر شروع می‌شد. به این ترتیب، یک دورهٔ ۱۴۶۱ ساله یک دورهٔ ارمنی نامیده شد. ارمنیان طی ۵٬۰۰۰ سال (تا سده ۱۹ (میلادی)) به طور هم‌زمان از دو تقویم ثابت و متحرک استفاده می‌کردند و نحوهٔ استفاده از این تقویم را به ملل دیگر نیز آموخته بودند.

گاه‌شماری ساده و منظم، تقسیم‌بندی ۳۰ روزهٔ ماه‌ها، وجود ۵ روز اضافی در آخر سال، نام‌گذاری روزهای ماه، انتساب هر ماه و هر روز به ایزدی خاص، گرفتن جشن در روزهایی که نام آن روز با نام ماه یکی می‌شده، نام‌گذاری روز نوزدهم ماه نخست به نام همان ماه، نگه داشتن کبیسه مخصوصاً از سوی روحانیان و وجود دورهٔ ۱۴۶۱ ساله همگی تشابهاتی در گاه‌شماری‌های ارمنی، ایرانی و مصری هستند که نشان دهندهٔ نزدیکی و قرابت فرهنگی این ملل باستانی‌اند.

گاه‌شماری اصلی ارمنی یا گاه‌شماری هایک

گاه‌شماری دیگری که در ارمنستان مورد استفاده بوده گاه‌شماری اصلی ارمنی است که در۲۴۹۲ق‌م به فرمان هایک (اسطوره)، پادشاه ارمنستان، ملقب به کِسار[1] معمول شد.

همان‌گونه که موسس خورناتسی در کتاب تاریخ خود شرح می‌دهد پس از آنکه هایک، پادشاه ارمنی، بر بِل و سپاه او، که به هدف تسخیر و تصاحب سرزمین هایک از بابل (دولت‌شهر) به سوی ارمنستان گسیل شده بودند، پیروز شد فرمان داد تا همه ساله روز این پیروزی را گرامی بدارند. او نام ماه‌ها را نیز به اسم پسران و دختران خود نام‌گذاری کرد.

تاریخ ۲۴۹۲ق‌م را قوند آلیشان، مورخ ارمنی قرن نوزدهم میلادی، بازسازی کرده است. سال نو (روز اول ماه ناواسارد در گاه‌شماری ارمنی) در تاریخ ۴۲۸ میلادی مطابق گاه‌شماری متحرک خورشیدی ارمنی با ۲۳ اوتِ گاه‌شماری یولیانی (یا ۱۱ اوت مطابق گاه‌شماری کنونی یا گریگوری) یکسان و برابر است. آلیشان با استناد به این دلایل و با در نظر گرفتن دوران ۱۴۶۰ سالهٔ ارمنی چنین محاسبه کرد:

۲۴۹۲= ۱۴۶۰+۱۰۳۲= ۴۲۸-۱۴۶۰

او تأکید دارد که تاریخ ۲۴۹۲ق‌م را نویسندگان کلاسیک مانند آفریکانوس[2] و اوسبیوس[3] نیز به منزلهٔ تاریخ کشته شدن بِل تأیید کرده‌اند.

گاه‌شماری اصلی ارمنی شامل ۱۲ ماه و هر ماه نیز شامل۳۰ روز است؛ یعنی، ۳۶۰ روز به اضافهٔ ۵ روز اضافی (احتمالاً برای جشن گرفتن سال نو یا مطابق گاه‌شماری اصلی ارمنی ۶ روز اضافی در هر ۴ سال یک بار). ماه‌ها، روزهای ماه و اوقات شبانه روز با اسامی ارمنی نام‌گذاری شده‌اند. در جدول زیر، اسامی ماه‌ها را بر اساس گاه‌شماری اصلی ارمنی آورده‌ایم و آنها را با گاه‌شماری کنونی مطابقت داده‌ایم:

جدول۱ مطابقت گاه‌شماری اصلی ارمنی با گاه‌شماری کنونی

ترتیب ماه‌هانام ماه‌هاتعداد روزهابرابر با
اولناواسارد (دختر هایک)۳۰۱۱ اوت ـ ۹ سپتامبر
دومهُری (دختر هایک)۳۰۱۰سپتامبر ـ ۹ اکتبر
سومساهمی (دختر هایک)۳۰۱۰ اکتبر ـ ۸ نوامبر
چهارمتره (پسر هایک)۳۰۹ نوامبر ـ ۸ دسامبر
پنجمکاقوتس (پسر هایک)۳۰۹ دسامبر ـ ۷ ژانویه
ششمآراتز (پسر هایک)۳۰۸ ژانویه ـ ۶ فوریه
هفتممهکان (دختر هایک)۳۰۷ فوریه ـ ۸ مارس
هشتمآرِگ (دختر هایک)۳۰۹ مارس ـ ۷ آوریل
نهمآهکان (اسمی کهن)۳۰۸ آوریل ـ ۷ مه
دهممارِری (دختر هایک)۳۰۸ مه ـ ۶ ژوئن
یازدهممارگاتس (دختر هایک)۳۰۷ ژوئن ـ ۶ ژوئیه
دوازدهمهروتیتس (پسر هایک)۳۰۷ ژوئیه ـ ۵ اوت
سیزدهمآولیاتس۵۶ اوت ـ ۱۰ اوت

هر یک از روزهای این ۵ روز اضافی با اسامی سیارات مهم آن زمان نام‌گذاری شده‌اند. در گاه‌شماری اصلی و ثابت ارمنی، ۱روز اضافی (در هر۴ سال یک بار) در سال کبیسه به ماه مهکان اضافه می‌شده است.

بر اساس این تقویم روزها از ساعت ۶ صبح شروع می‌شد و اوقات شبانه روز نیز دارای اسامی‌ای ارمنی بودند (جدول ۲ و ۳):

جدول ۲ اسامی اوقات روز در گاه‌شماری اصلی ارمنی

ترتیبساعتنام ساعتبه معنای
۱۷-۶آیگبامداد، اول صبح و سحرگاه
۲۸-۷تسایگزمان قبل از فرارسیدن صبح
۳۹-۸زُراتسییالنیرومند و پُرزور
۴۱۰-۹جاراگایتیالدارای پرتو و تابش نور
۵۱۱-۱۰شاراوِقیالطلوع خورشید، شعاع و تابش نور
۶۱۲-۱۱یِرکراتِسبینندهٔ زمین
۷۱۳-۱۲شانتارکوقصاعقه افکن
۸۱۴-۱۳هراکاتریزش قطرات آتش، آتش ریزان
۹۱۵-۱۴هورتاپیالریزش آتش
۱۰۱۶-۱۵تاقانتیالپوسته و لایهٔ نازک
۱۱۱۷-۱۶آراگُتبا شتاب و عجله، شتابان
۱۲۱۸-۱۷آرپُقخورشید تابنده

جدول ۳ اسامی اوقات شب در گاه‌شماری اصلی ارمنی

ترتیبساعتنام ساعتبه معنای
۱۱۹-۱۸خاواراکتاریک و ظلمانی
۲۲۰-۱۹آغجاموقجگرگ و میش
۳۲۱-۲۰متاتسیالشب و تاریکی
۴۲۲-۲۱شاهاوت-
۵۲۳-۲۲کاماوت-
۶۲۴-۲۳باواکانکافی و بس
۷۱-۰خوتاپیال-
۸۲-۱گیزاک-
۹۳-۲لوساکنچشم‌های نورانی یا چشمهٔ نورانی
۱۰۴-۳آراوُدصبح و بامداد
۱۱۵-۴لوساپایلدرخشندگی و تابش (نور درخشان)
۱۲۶-۵پایلاتزونام سیارهٔ مرکوری (مریخ) اما در معنای تحت‌اللفظی به معنی برق زننده

جدول ۴ مطابقت اسامی روزهای هفته در تقویمی متعلق به ۲۰۰۰ سال پیش با تقویم ایرانی، انگلیسی و ارمنی.

روزهای هفته در تقویم، ایرانیروزهای هفته در تقویم، انگلیسیروزهای هفته در تقویم، ارمنیاسامی سیارات
یکشنبهsundayarevsun
دوشنبهmondaylucinmoon
سه شنبهtuesdayhratmars
چهارشنبهwednesdayPaylatzumercury
پنجشنبهthursdaylusntagjupiter
جمعهfridayarusiakvenus
شنبهsaturdayyerevaksaturn

دو روز اول هفته به زبان انگلیسی ساندِی و ماندِی کاملاً با نام‌های ارمنی آن آرِو (خورشید) و لوسین (ماه) مطابقت دارند.

گاه‌شماری اصلی ارمنی تا به امروز نیز در ارمنستان معمول و رایج است. بسیاری از مردم سال نوی باستانی (۱۱ اوت) را نیز جشن می‌گیرند و هنوز فرمان ۲۴۹۲ سال پیش از میلاد هایک را از یاد نبرده‌اند. پس از پذیرش مسیحیت در ارمنستان، علاوه بر گاه‌شماری اصلی ارمنی گاه‌شماری‌های دیگری نیز مورد استفاده قرار گرفتند، مانند تاریخ بزرگ ارمنی، که از ۱۱ ژوئیهٔ ۵۵۲م شروع می‌شود، تقویم کلیسایی و تقویم ثابت دانشمند ارمنی، هوهانس ایماستاسر، که از ۱۰۸۵م شروع می‌شود و بر اساس آن سال نو (اول ماه ناواسارد) طبق گاه‌شماری یولیانی ۱۱اوت برگزار می‌شده است.

۱۱ اوت ۲۰۰۸م مصادف بود با سالگرد ۴۵۰۰ سالگی این گاه‌شماری کهن. گاه‌شماری اصلی ارمنی یکی از گاه‌شماری‌های دقیق و کهن دنیاست.

جستارهای وابسته

منابع

  1. kesar(kes. Ar / kes. arev)به معنای خدای زمینی (مادی). کِس به معنی نیم و نیمه و آرِو و آر به معنای خدای خورشید و در کل به معنای نیم خدای. پادشاه ارمنستان هم‌زمان هم بالاترین مقام روحانی و هم پسر خورشید و نماینده خدای اصلی؛ یعنی، آرِ پدر برروی زمین محسوب می‌شد. کسار ارمنی بعدها از طریق یونانیان وارد اروپا شد و واژه‌هایی چون سزار (روم و بیزانس)، کایزر (آلمان)، تزار (روسیه)، کایسر (در ارمنستان به معنی امپراتور) و قیصر (در زبان عربی) از همین واژه گرفته شده‌اند.
  2. Afrikanus
  3. Eusebius
  • بهار، مهرداد. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: [بی‌نا]، ۱۳۷۵.
  • دایرهٔ المعارف فارسی. غلامحسین مصاحب و کتاب پژوهشی در اساطیر ایران اثر دکتر مهرداد بهار
  • هرونی، باریس. ارمنیان و ارمنستان باستان. ایروان: [بی‌نا]، ۲۰۰۶.
  • The Armenian Calendar and Names
  • The Haik Calendar

.

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.